الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٩٥ - اختلاف آراء در عامل«اذ» بنابر ظرف بودن آن

يعنى: از خداوند بخواه خوبى را و البته البته بآن خشنود باش پس ميان سختيها ناگهان آسانيها ظاهر مى‌گردد.

شاهد در « اذ » است كه بعد از « بينما » واقع شده و بمعناى مفاجات مى‌باشد.

اقوال در «اذ» مفاجات‌

در « اذ » مفاجات چهار قول است باين شرح:

الف: ظرف مكان است.

ب: ظرف زمان مى‌باشد.

ج: حرف است بمعناى مفاجات.

د: حرف تأكيد يعنى حرف زائد مى‌باشد.

اختلاف آراء در عامل «اذ» بنابر ظرف بودن آن‌

بنابراينكه « اذ » مفاجات ظرف باشد در عامل آن بين ادباء اختلاف است:

ابن جنّى مى‌گويد:

عاملش فعلى است كه بعد از آن واقع شده چه آنكه « اذ » بفعل ما بعدش اضافه نشده از اينرو مانعى نيست از اينكه فعل بعدى در آن عمل كند و عامل « بينا » يا « بينما » محذوف بوده كه فعل مذكور آنرا تفسير مى‌كند.

شلوبين مى‌گويد:

« اذ » به جمله بعدش اضافه شده لاجرم فعل واقع در آن جمله عامل در « اذ » نيست چنانچه در « بينا » يا « بينما » نيز نميتواند عمل كند زيرا مضاف‌اليه در مضاف يا ما قبل آن جايز نيست عمل نمايد، بنابراين عامل « بينا » يا « بينما » محذوف بوده كه كلام دلالت بر آن دارد و « اذ » بدل از آندو مى‌باشد.

بعضى ديگر گفته‌اند: